Hari ibimenyetso bigaragaza uruhare rwa Kanziga muri Jenoside: Duclert yatengushywe n’ubutabera bw’u Bufaransa
Yanditswe: Monday 25, Aug 2025
Umuhanga mu mateka Prof Vincent Duclert yagaragaje ko hari ibimenyetso bari gukusanya bigaragaza uruhare rwuzuye Agathe Kanziga Habyarimana yagize muri Jenoside yakorewe Abatutsi.
Duclert yagaragaje ko atemeranya n’ubutabera bw’u Bufaransa buherutse kwirengagiza uruhare rw’uyu mugore wa Habyarimana muri Jenoside yakorewe Abatutsi, buhagarika ibyo kumukoraho iperereza.
Mu 2008 ni bwo imiryango iharanira inyungu z’abaregera indishyi mu manza za Jenoside yatanze ikirego, isaba ko Kanziga akorwaho iperereza ku ruhare ku byaha bya Jenoside n’ibyibasiye inyokomuntu.
Muri Gashyantare 2022 abacamanza bafashe icyemezo cyo gufunga iyi dosiye, bagaragaza ko nta bimenyetso bifatika bigaragaza ko yaba Agathe Habyarimana yaba yaragize uruhare muri Jenoside.
Muri Nzeri 2024, ishami rishinzwe kurwanya iterabwoba mu Bushinjacyaha (PNAT) ryagaragaje ko iperereza kuri Kanziga ryakozwe ku bikorwa bike, ku gihe gito kandi humvwa abatangabuhamya bake.
PNAT yasabye ko hakorwa iperereza ku bikorwa bya Kanziga byo kuva tariki ya 1 Werurwe kugeza ku ya 9 Mata 1994, imushinja n’ikindi cyaha cyo kugira uruhare mu mugambi wa Jenoside.
Tariki ya 18 Gicurasi 2025, abacamanza banze ubusabe bwa PNAT, basobanura ko nta bimenyetso bigaragaza umugambi wa Jenoside umugore wa Habyarimana ashinjwa, PNAT yongera kujurira.
Aba bacamanza bo mu rwego rw’iperereza, ku wa 20 Kanama 2025 bafashe icyemezo cyo guhagarika iperereza ku ruhare Kanziga wari umugore wa Habyarimana Juvénal ashinjwa muri Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994.
Basobanuye ko Kanziga atagize uruhare muri Jenoside no mu itegurwa ryayo, ahubwo ko yagizweho ingaruka n’igitero indege yari itwaye umugabo we yagabweho tariki ya 6 Mata 1994.
Duclert yaratengushywe
Nubwo aba bacamanza bafashe icyemezo cyo guhagarika iri perereza, Umunyamateka Duclert yagaragaje ko hagikenewe ubushakashatsi bwisumbuye kuri Jenoside yakorewe Abatutsi ndetse ko hari ibimenyetso bari gukusanya.
Uyu mugabo yavuze ko nk’uko byari bimeze kuri musaza we Protais Zigiranyirazo, n’uyu mugore wa Habyarimana yari umwe mu bayobozi b’Akazu cyangwa "Réseau Zéro", itsinda ry’ibanga ryari rigizwe n’abacurabwenge b’umugambi wa Jenoside yakorewe Abatutsi.
Mu kiganiro na France Inter, yagize ati “Inyandiko turi gukusanya zitwereka uruhare rukomeye rwa Agathe Habyarimana muri Jenoside yakorewe Abatutsi, binyuze ku kuba we na musaza we (Protais Zigiranyirazo) bari abacurabwenge ba ‘Réseau Zéro’. Bivuze itsinda ry’ibanga ryari rigamije kurimbura Abatutsi.”
Duclert yongeye kwibutsa ko inyandiko na raporo zitandukanye zagaragaje ko n’iraswa ry’indege ya Habyarimana byagizwemo rukomeye n’iryo tsinda.
Ati “Iki gitero cyabaye mu ijoro ryo ku wa 6 Mata, ako kanya cyabaye imbarutso ya Jenoside, ari na yo na none Agathe Habyarimana yagizemo uruhare.”
Uyu muhanga mu by’amateka cyane cyane ay’u Rwanda yavuze ko ku wa 9 Mata 1994 Agathe Habyarimana yajyanywe mu Bufaransa ku itegeko rya François Mitterrand, uyu mugore yakomeje kugira uruhare muri Jenoside yakorerwaga mu Rwanda.
Ati “Inyandiko zerekana ko ubwo yari mu Bufaransa yakomeje gutera ingabo mu bitugu binyuze mu bukangurambaga yakoraga ari mu buhungiro, agakorana bya hafi n’abakoraga Jenoside mu Rwanda. Ese abo bacamanza bazi aya makuru? Ntabwo mbihamya. Ariko biragaragara ko hakenewe iperereza ryisumbuye.”
Agathe Habyarimana ukomeje gukingirwa ikibaba n’u Bufaransa, umugabo we yari inshuti y’akadasohoka ya François Mitterrand ndetse mu rugamba rwo kubohora igihugu, uyu Mufaransa yafashije inshuti ye mu kurwanya ingabo zari iza RPA ariko bose batindwa uruhenu.
Nubwo u Bufaransa bwafashe icyemezo cyo guhagarika iperereza kuri Agathe Habyarimana, ku wa 22 Kanama 2025 Umunyamategeko wunganira imiryango iharanira inyungu z’abaregera indishyi mu manza z’ababuranishwa ibyaha bya Jenoside, Me Richard Gisagara yavuze ko iby’iyi dosiye bitararangira.
Yagize ati “Ntimucibwe intege n’ibinezaneza byo ku ruhande rw’abajenosideri, abahakanyi, abamunzwe n’urwango n’ababashyigikiye. Iyi ni intambwe imwe gusa muri iyi dosiye. Haracyari intambwe y’ubujurire no gusesa urubanza. Ntabwo iyi dosiye yapfundikirwa itaragera muri ibi byiciro byose.”
Kuva Kanziga w’imyaka 82 y’amavuko yagera mu Bufaransa, nta kazi kazwi yakoze, ahubwo yatunzwe na Leta y’u Bufaransa.


Leave a Reply
Your email address will not be published. Required fields are marked *